Çarşı Pazar:
Semt Pazarlarının Kamusal Potansiyelini Yeniden Kurgulamak Projesi
İşbirliği
Destekçi
Başlangıç Noktası
Semt pazarları, sadece alışveriş yapılan yerler olmanın ötesinde, gündelik yaşamla iç içe geçmiş, farklı yaş, kimlik ve toplulukları bir araya getiren çok katmanlı kamusal mekânlar. Ancak ne yazık ki, genellikle bu alanlar ticari işlevlerine indirgenerek sosyal, kültürel ve kamusal potansiyelleri göz ardı ediliyor. Bu durum, pazar esnafının kendilerini “ikinci sınıf yurttaş” gibi hissetmesine neden olan yapısal sorunları da beraberinde getiriyor.
Projemiz, pazarları sadece alışveriş yapılan yerler ya da otopark olarak değil aynı zamanda birlikte vakit geçirilen, ortak deneyimlerin üretildiği ve yerel aidiyetin güçlendiği müşterek alanlar olarak yeniden kurgulamak amacıyla başladı. Bu süreçte üç temel soruya odaklandık:
-
Pazar esnafının çalışma koşullarını ve ortamlarını nasıl iyileştirebiliriz?
-
Gıda atığını nasıl önleyebiliriz?
-
Pazarları nitelikli birer kamusal alan olarak nasıl düşünebiliriz?
Roof Müdahalesi
Projemizin hikâyesi, kamusal alanları topluluk temelli dönüştürme vizyonumuzla başladı. İlk olarak Ankara Yenimahalle'de küçük ölçekli bir pilot çalışma yürüttük. Bu pilotta üç pazar alanında 500’e yakın pazar esnafı ve mahalle sakiniyle çalıştık. Bu deneyim, projenin sosyal adalet, çevresel sürdürülebilirlik ve kamusal alan tasarımı boyutlarını bir araya getiren bütüncül bir yapıya sahip olmasını sağladı.
Daha sonra projenin Bursa ayağında, Nilüfer'deki İhsaniye ve Konak Mahallelerinde saha çalışmalarına başladık. Yaklaşık 300 kişiyle yarı yapılandırılmış görüşmeler yaptık. Bu görüşmelerde pazarların altyapı eksikliklerinden hijyen sorunlarına, atık yönetiminden kullanıcı deneyimine kadar pek çok konuyu analiz ettik.
Katılımcı tasarım yöntemlerini kullanarak Nilüferlilerle birlikte düşündük. Sahada görsel, işitsel, koku ve atık haritalamaları yaptık. Ayrıca, pazar yerlerinin şenlikli ve çok işlevli kamusal mekânlara dönüşmesi hedefini masaya yatırdığımız toplantılar düzenledik. Mimarlar, şehir plancıları ve farklı kurumlardan temsilcilerle bir araya gelerek pazarlar için kapsayıcı ve esnek bir kamusal alan senaryosu geliştirdik.
Roof Etkisi
Yürüttüğümüz çalışmalar sonucunda, semt pazarlarının taşıdığı potansiyeli ve karşılaştığı sorunları net bir şekilde gördük. Ankara'da altı pazar yerinde yaptığımız ölçümlerde, günlük 45 ton gıda atığı çıktığını tespit ettik. Pazar esnafıyla yaptığımız görüşmelerde ise mevsimsel değişiklikler olsa da yapraklı ürün satan bir tezgâhta günlük yaklaşık 300 kilogram gıda atığı oluştuğunu fark ettik. Bu çarpıcı veriler, mekânsal müdahale ve yeniden tasarım ihtiyacını ortaya koydu.
Bu doğrultuda, pazar yerleri için bir tasarım rehberi oluşturmaya başladık. Bu rehberle, pazar alanlarını daha kapsayıcı hale getirecek çözümler önerdik:
Gölge ve Termal Konfor
Alanın yönünü hakim rüzgar ve güneş verilerine göre belirledik. Ağaçlandırma ve hareketli tente sistemlerini bir arada kullanarak mevsimsel geçişlere uygun gölgelendirme sistemleri kurguladık.
Işık ve Görsel Konfor
Enerji tüketimi düşük aydınlatma çözümleriyle kullanıcı güvenliğini sağlarken, yarı geçirgen malzemeler kullanarak gün ışığından maksimum düzeyde faydalanmayı amaçladık.
Akustik Konfor
Gürültü yaratan fonksiyonları (araç giriş-çıkışı gibi) sosyal alanlardan ayırarak daha sakin ortamlar yaratmayı hedefledik.
Zonlama
Pazarı balık, sebze ve kuru gıda gibi ürün gruplarına göre ayırarak ses, koku ve hijyen sorunlarına çözüm getirdik.
Sosyal Esneklik
Sivil toplum kuruluşları, muhtarlıklar ve gençlik grupları için pop-up etkinlik alanları ve dinlenme alanları planladık. Ayrıca, yaşlılar ve engelli bireyler için dinlenme alanları, kadın üreticiler için ürün sergileme altyapısı ve çocuklar için oyun alanları gibi çok sayıda öneri geliştirdik.
Nilüfer’in pazar yerinde şölen düzenleyerek “Kamusal Bir Mesele: Pazar Yerleri”, “Kente Birlikte Bakmak: Müşterekler Üzerine Bir Sohbet”, “Kente Birlikte Bakmak: Pazarlar ve Adil Gıda” konularında konuştuk. Şölene gelen yurttaşlar için Pazar Çantası Atölyesi kurguladık ve Dayanışma Sahnesi ile sesimizi yükselttik.
Projenin Geleceği
Çarşı Pazar projemizin nihai hedeflerinden biri, tüm Türkiye'ye yayılabilecek bir model oluşturmak. Özellikle hazırladığımız Tasarım Rehberi, iklim koşullarından bağımsız olarak birçok şehir için güçlü bir temel oluşturacak şekilde tasarlandı. Projemizin başarısı ve diğer kentler tarafından benimsenmesi, bu modelin ülke geneline yayılmasının anahtarı olacak.
